|
Поговори со мной – 5. вариант
Ковсу' куӆмам техеӆанаӆ –
ңамытяма не'шан ңäвна...
Татва
СКАЗАНИЕ О ЛЮБВИ
(триптих)
1. ТАТВА
Нумтохот тяӆяң теӆь тет тятаӆтатян. Не'шай' тятынӆама ңoта'кум конңан, кысумнанта канатиӆ. Тиң'ку катюты, въинт ка'амнатян. Кой' помна. то'кущи' ӆаңкмана ңота'куутим пон нётатиӆ.
Тя'куң матхана пятта катяӆ конңан. Хомана хыңиӆтин, тетку татя ңайты. Пы'ттамт нъиптаӆампё', шайтамт пиӆитин.
Тя'куң ченат, неӆтант тятна, пиӆшампой касамам маны'таңан. Тамна ча'куна тятнаханта шохона мытиӆ: «Шатяй пиңo! Шайнсотё'!». Манты: «А, ңамың татя мэвон'! Шой тыӆа. Тата' шайхатант шайңкат».
Тамня миньш, катяӆта тян нюхуӆты, пыӆям ва'таны. Кыӆанаңата, тявсан патаӆтаңата, паӆатамы каӆям ңамтңачь. Шайнтаханчь ковсутамт мэ'ты. Тань тёӆшкана вихинянт мантңан: «Катӆю', не'шай' вача'мы, Татвам тятанат».
2. КОМЭЙ КОВСОЙ, КОВСОЙ ЧИ
Тоң ӆаңкмана маӆаң тятмана мытю веңкачё' малямпой каса кантясо'о. Кань чуй меӆша, капы' веп таху'та, ша'та пусыпи. Кынсанта ваӆы' щича кавманта въинт камтупи':
Пыӆят ӆаңкхана
Ниӆиңа'ай тётэхэ'на
Ңаханы Татва
Тамна тиӆиңат.
Таӆям ңäтнив!
Тохоң поңкна
Ниӆиңа'ай тюм,
Тюй ӆэ'тпим
Мынчий тёӆшкамам
Тамна мян'ңам.
Таӆям ңäтнив!
Тоң щича кäвмана
Лу'ко'ой тяңку'
Каӆе'ен щеӆтамэй
Ңайң хынӆуӆтян.
Таӆям ңäтнив!
Лу'к ва'танам.
Пу'ша ңыӆ монңам:
- Ңамсутама' чи!
Ниңктиӆ!
Таӆям ңäтнив!
Пуша кантясэй
Хала'кой ниңкны,
Тетан пятнаңата.
- Тата', ңамуӆкама'!
Пу'кшаувтемта нюй те'ейты.
Таӆям ңäтнив!
Ңамуӆтахана'
Магнитофон мансхаӆанам.
Пий'тамаң чей'
Кыну'со'маң тет
Тюнщиӆенңама'.
Таӆям ңäтнив!
3. Тятна каса маӆаң тяӆаң поңкна ңамым танвонута.
- О, пон чукимана тятэӆштут, таӆшаң тякувон' ңäшту'! Тата, ңамым ковунон? Ңамы ңäпнанта? Татя тяӆаң поңкат нэ'каӆкам!
Чики ңамы нэ'каӆмаймта ви'т кал'таңата.
- Ңамыӆаха ңäпнанта? Ще'мяӆкавунота!
Щича кäвманта нянтуӆамы пай кань'ку - таӆшам кона. Не'шаң нянтуӆамэхэма, не'шаң нянтуӆамы – каматаңата .
- Тата, ңамыӆи ңäтя, маңккан таң пытахам! Кäхеӆаха нä' татя ӆэ'тпёхом!
Комыта ту'пкаӆаха пайм, «а'пу!»- ңäпта ну', маңкканта пытаңата. Неӆы тятманта тет ңайң тятаӆтят.
- Навың хома' няха'ай кай'мяхатай нюй ню' ня'маӆпётңатуң ковсуң те'ей на': «Ңа'шкате', ниӆина' шана'ку чи ңäмай! Ниӆина' шана'кум нинюта' тё'с!»
КОВСУЙ (Татваң ковсохот ковсутяӆ ку')
КОВСОЙ ЧИ:
- Ңамэ ңäптa-ңä: капиң ӆампя'мав ненсансай?
-Тяляң витя!
- Мят мюң щимня тяӆян чуп, витя-ңä вэнаӆёштуй-та.
-И-и!
- Ңуп чики ӆампя'маӆха.
КОВСОЙ ЧИ:
- Ңамэ ңäптa-ңä: щехеӆьщ кäвхат Ыльпи щемта ха'напта?
- Шап'ма.
- Пям шапаӆо'махат, шапмаң ва'кхат ӆапчу ты'шаң, ӆэ'пташтуй'та.
- М-м-м, ңäмай!
- Ңуп чики Ыльпиң аңкаля.
КОВСОЙ ЧИ:
- Ңамэ ңäптa-ңä: пяй мят мюня ңоп капи ӆэйнэ?
- Каӆ.
- Щента мюня хинчута каӆе'ей.
- Каӆант щең чиңи'та...
- Ңамы пяхат мемы?
- Тытыңкат.
КОВСОЙ ЧИ:
- Ңамэ ңäптa-ңä: ня'туң ңысунӆамаха' ңысошту'?
- Ты' топа'.
- Ты' пуй' ңäйтуң ня'туң ка'мунӆамаха' ка'маштут мам'.
- Неӆы' ңäй' ка'мунӆаман?
- Таӆям чи!
КОВСОЙ ЧИ:
- Ңамэ ңäптa-ңä: ня'туң вычунӆамаха' вачошту'?
- Ты' нямт'.
- По' таха'на тёхошту' мам'?
-И-и'!
- Ниминяна ңуп чики' тяха'туң ңайң вачошту'.
-Таӆям ңäмти'-та!
КОВСОЙ ЧИ:
- Ңамэ ңäптa -ңä:: маӆӆ копа щивяли'т.
- Нумки'.
- Маӆкой коӆаң копа мэтя'махат щий ңäштуй'-та.
- Чике' щивяң пова'ма'.
- Ңай-и!
- Ңуп чики нумкна ңайта' нумкиӆаха'.
- Тя'кехена патиӆта тын копата таӆша выни ңäт?
-И-и!
КОВСОЙ ЧИ:
- Ңамэ ңäптa -ңä: тяхаң маӆан тяӆку тыӆамай?
- Матуӆсамы тяха?
- Матуӆсамы.
-Тыӆапы тяӆвку?
- Лы'кушаңэ' тыӆамай.
- Тыншаң ңäпта?
- Тамня ңа!
КОВСОЙ ЧИ:
- Ңамэ ңäптa-ңä: катанта чевм кулаптым-пи?
- Нятюӆшаң.
- Нятюӆшаң тэӆ.
- Шунтамта миӆча катай нятюӆшанта нятюӆшаң тэӆхана куӆсу'штута...
- Таӆям ман'!
КОВСОЙ ЧИ:
- Ңамэ ңäптa-ңä:: пеӆими'чахаң то'тя'айң чеңат нечь вэта'пихиң?
- Тет кахаң?
- Ңä-ä, таӆшай'та!
КОВСОЙ ЧИ:
- Ңамэ ңäптa-ңä: ча'кумна кахеӆ, пунаң ней кутий?
- Ниңвитя.
- Ни'мяң чемна ңайта ниңвитя.
- Ниңвитяң маӆа'кохоң ни'мяң чемна нечь пюӆтаӆахахың...
- Ңäмай!
КОВСОЙ ЧИ:
- Ңамэ ңäптa-ңä: нимита хäмта тя' ваңку тонӆапи, нимита хамта нумкитю тонӆапи?
- Кан кансат.
- Пытята нумкитю тонӆапётаӆаха.
- Тявскота тя' ванку тонӆапётаӆаха.
- Таӆям!
КОВСОЙ ЧИ:
- Ңамэ ңäптa-ңä: тюм - ще'ев кавтэйта?
- Ңано.
- Валь ңано.
- Таӆям маңкаӆ!
- Валь ңануң ще'ев татынтай'та.
- Ңадей!
КОВСОЙ ЧИ:
- Ңамэ ңäптa-ңä: пиң мющешту, тяӆяң мющешту?
- Тяха.
-Тяхаң вентат.
-Кампа' хэ'нашту' мам'...
- Тяхаң вентат пон вы'шту хэ'на'.
-И-и'!
КОВСОЙ ЧИ:
- Ңамэ ңäптa-ңä: ӆэхэмата нюча - ңисым тайвунӆа?
- Ңамы ңäпнанта?
- Тың ню'тшай'мана пюӆт.
- А-ä, пищиң!
- Тямтамант тёӆшкана, пищинӆ ны'кӆаты -тас мют, тас ңисы нуӆттят.
- Таӆям. таӆям!
НЯХАӅОВШ
ненеңкий триптих
1. ВАНӅ ПЕТЯӅ
(Аулихит намтмей)
(Перевод по-русски
)
Ңамэм айса,
Веша ңэпуң мюня
Ще'евщесамы
Пеӆчане'тяңа.
Хэӆ муну'шанта
Пайңаң пан нимня
Ӆювш таӆям-ңэ
Кампулу чи'пчипи.
Монсок петяӆ
Лу'киң миӆюмана
Кэм' камтупи'.
Немянта кынавс
Тяӆ' таху'вонута:
- Лю-лю-лю-лю!
Понэ' маншэтутэм,
Капиң тасаң маӆ
Татя кайвюңатя.
Лю-лю-лю-лю!
Нум тапатамы',
Тяң тапатамы'
Тухуӆиня' намуӆкама',
Тухуӆиня' мечькама'.
Лю-лю-лю-лю!
Понэ' маншетутэм,
Ня'на' ватаң камы'
Щеӆ' нихимя' щеӆта'.
Лю-лю-лю-лю!
Хома' ня'на' комы'
Тятынӆами' тёӆка',
Кантяӆами' ңоту',
Виви'ча' ниӆинана',
Виви'ча' катанана',
Пäң' ниня шана'кота',
Хома' нäй'туң тятынӆама'
Кун'нантуң нитя' тыху'.
Лю-лю-лю-лю!
Ңамыӆи щеӆкна
Тячумана мэхэма'...
И. Крылов
2. ЧОНЯ'КОХОҢ ВАӅҢИ'КОТЕХЕҢ
Кукехена'
Ваӆңи'ша таӆям мэманта щеӆ
Тут кань'котяайм хотямай.
Хыпеей маӆан меӆьмана ңамтай',
Щеймта мэманта мэт.
Пиӆи' таң тёӆшкай ңäмай,
Чоня'ку тамня ля'птана:
- Ка, ваӆңи'ша, нены' камскыптынэ-э!
Хыпеей пахаңкат чоня'ку куӆиң ве'кта вэн'пи:
- Камо-о, ваӆңи'ша, нены' мы'сынэ-э!
Ваӆңи хома' вачи намташ,
Тута хылыпта.
- Камо-о, ваӆңи'ша, тут хэла'ко',
Ката'кут хэла'ко'! Мы'сынэ-э!
Татём ваӆңи мы'сымя.
Ве'кта тимпумта,
Хани'та ля'птаӆа'пта.
- Камо-о, ваӆңи'ша, шомт мэ'эйпчавнэ-э!
Татём шаңкмян' хала'кохо'т меӆе'снинэ-э!
Ваӆңи'коти хыпеей маӆхат
Тат шом пентӆеңа:
- Каррр-карррэй!..
...чоня'коӆ ваӆңиң ка'амӆаптамы ту'тяайм
Ныхитаңата,
Ңу'ӆита ңычимя!
Ңы'ще-е', ваӆңи'ша, ка'ма'
Няньӆясаття'айанэ-э-эй!
3. ХЫӅА
Нумкат минтя хыӆа, хыӆа.
Тянапомна тян ка'май.
Мяту, ңуту щента хыӆа.
Хэла'кума мань шомяй.
Мютяй, ңопай хэла'кума'.
Пемей пантят хыӆахат.
Каньхаӆт четаң тяна'кума.
Катӆю' пинңа хыӆахат.
Тыти' пäташ няма'таңа!
Канай - пäтта машина!
Куньна катя чики хыӆа,
Тёщитамы маӆьшкана?..
МЯЧИТАНАМА'
Намтмы ңä'пта'!
Намтмы ңä'пта'!
Ниӆинта минӆмян
Ава-Хылу кан'утим щеӆтамай.
Кан'утим щеӆтамай,
Кай'камта пючи'шу'манта мэт.
Намтмы ңä'пта'!
Намтмы ңä'пта'!
Ня'на' Потуля тянткум хäтмай.
Тянткум хäтмай,
Ңа'шким темпьманта мэт.
Ава-Хылу кай'камта ню'ты-ы!
Потуля ң а'шким темпьты-ы!
Катана' мя'тэй
Мячи'таң амов'!
Катана' кавхат шайнтанама',
Катана' кавхана щеңкнаңама'.
Катахатна'
Шутпявӆстамов'
Намтнаңамов'!
Катахатна'
Ванӆтамов'
Тохоӆанңамов'!
ХЫӅЫ КАНИКУЛХАНА
Намтхаӆи'ңата'!
Намтхаӆи'ңата'!
Ава-Хылу кан'утим щеӆтамай.
Пы'та чики кан'утехена
Кай'камта кой нит
Найтаӆю'кош минӆе.
Намтхаӆи'ңата'!
Намтхаӆи'ңата'!
Потуля тянткум хäтмай.
Чики мы'сы тянткохона
Кукланта шатят пиӆины.
Намтхаӆи'ңата'!
Намтхаӆи'ңата'!
Чуки тяӆяң кан'утен
Ка'пту ню'тӆенңама'.
Катана' шайхат
Шайнсо'тңама'.
Мят мюня ңуп кäван
Ненсхаӆттяна'.
Катахатна' шутпявӆстама'
Намтмана' мэт.
Намтхаӆи'ңата'!
Намтхаӆи'ңата'!
Перевоӆ с русского на ненеңкий язык (лесной ӆиалект) Аймы Айвасеӆа с. Варьеган
Перевел на лесной ӆиалект Юрий Вэлла (Стойбшңе-на-Тюйтяхе)
ТЮӅАНУЙ' ЩЕӅӅ
Тоң ӆаңкхана щича шуню нечь тятаңахаң. Ними петала няңат ка'май - «а'пу!»- ңайвунота. Нами тоң чеңат, тяля няңат - ы'кнетяңна:
- Пы'ты' кимян?
- Мани' шунёт.
- Мань ңу шунёт.
- Ңамы ңä' щи'т нит маныти'?
- Мань ңу' ңу'пталям щи'т нит маныти'...
Пиӆи' тань тёӆшкана вит кäвхана ва'нюмы ка'пчe'ей ңайвамта тиӆңа:
- Вынит тяӆми'!..
Перевел на лесной ӆиалект Юрий Вэлла (Стойбище-на- Тюйтяхе)
ТЫМ НЯ'СУ'МАӅ
Ме'тхың поңкна ӆя'птӆаш, тэмт вэта'пё', маншту'нин:
- Четахамаң щи'ий ни маныти'!
Тэӆ'нятам ңапыпё, хаңуң ва'кхана щи'т маныте:
— И-и'! Тяӆмиңаты'-та!...
Тэӆы' тыӆапы мо'кушаӆха.
Щелу'та камна тат таня'куң пяңңаӆы' -
Маӆ катаны.
Пы'ты' маншту'нин,
Тың тиӆивсум кунямна пайптаӆаман хахампа'т,
Тамняӆи щеӆтанаңаӆ...
Тэтёмӆ каматымпита:
Тэмт нипа'т ня'с –
Не'шанӆхан вынин ңäт!
(Дословный перевод по-русски с комментариями
)
ТОПОНИМИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ
ҢАХАҢ' – Тяхаң-ңä' нимча ванӆкат каймы ңäӆха. Ңахаң-пеӆимя'ча тамна Тям-нешанта мя'кна тиӆи'мяхананта, нешатюм маншту: «Тя'птан, кантямант тёӆшкана, мят шиң няңи пейӆан нинюн тятэӆшту'!»
Кукäхена' Ңахаң-пеӆимя'ча манта вим кана: «Чета' ңäмыңа' нешати' мят шиң няңи петяӆ нятай пишичеңата? Маны'со'вам!»
Нешанта петюӆтан нешанта пуӆтат няңим куӆсу'ңа. Нешанта мäш ңä'мяхай мэ'мыта ңынта коңа. «Нешай вача'мы чукä' ше'ев касаң нэхэн тёӆщимы ңынта ңäпнанта? Нешай ңын мэ'ш мят шиң няңи петяӆ маны'со'вам!»
Ӆампита шеӆңа, теты ка'маӆкана нешанта ңын ня'ампё' мят шиң няңи петяӆ маны'со'ңата. Пон ниняха' маны'мäйта тяхаң хэӆ кысумна тятаӆтят. Тяхаң шича кäвхана тиӆина' не'шай' ңисытю кошту. Шатнятём тяхаң ня'ав маны'ңа, тяхаң ня'вхана каӆве'ей нуңа. Вихинянта маншту: «Чуки шатнятём кайня тяха Каӆву'там ними'ңатя.»
Чикехет неӆняң' тятаӆь. Шатнятём ңай ңыти тахаң ня'ав коңа - ңосамы тяхаң ня'ав. Ңоң тышиняңи маӆхай маӆахат тету'ку ханхаӆь. «Тата', чуки тяха - Тету-тяхам ними'ңатя». Неӆы тятманта тет ңаӆка тяхаң хэӆ кысумна найң тятаӆтят...
Кукахäна шатнятём пиӆша наче'ей маны'ңа. Таӆишахананта' - мытӆаха. «Чуки нат Мытӆаха нат ними'ңатя.» Мытӆаха нат чу'увня'куна петаӆаняңитём пейӆэхэт шулнана теңаң ня'авхат ӆампя'тана каса тяхаң хэӆтка'май. «Мани ' Петаӆа-вä' кот. Мань кантялами' манай ңамытамт пюӆян?» «Ңамытам пюӆтам'... Нешай мят шиң няңим маны'сотяңат. Нэхэмт конуӆман ха'аӆхаңан... Чуки теңаң ня'ван ней конуӆкай!»
Чикен нюмкумахаң. Ше'ев тяӆяң патиӆячь н'иптаковтамың'. Кутюмкаӆт катаӆаман ни ха'с. Петала-вä'ку нэхэта-ңу' хуса. Катаӆаманта тайхана, нең ңыӆна каймямта пиӆю'ш, пеӆимя'чаң ӆампам танңа - ңäхена мэңата. Ңахаң-пеӆимяча чикен катаӆай'.
«Тата', чуки теңаң ня'авхана тяхаң шича кäвхана тиӆехей'. Тяхаң тансахана тиӆина' не'ша' чукäн канунтоӆштотя', чуки тям' кайта тяңңä' патиӆңамтуң»...
Ңахаң-тяха', катӆю таӆям Ңахаң ними'ңа, Ңахаң-пеӆимя'чам Петаӆа-вä'ку ңäхена мэ'махат. (Тата' тасӆат: футбол не'шаңкна ңаханы-мячик ними'ңа.)
Ңаханы веӆкаӆ катӆю' ңуптаӆям Ңаханкат каймы.
НОПУ'ТИНУ'ТА - Ңопу'тиңу'та' таӆям ниме'е, ними кäвманта' ңуп ңомпюта тиң тиңу'ңа.
КАПИТЯХАҢТО - понанта ма'ай капиң тиӆи'мя тя. Каӆясамы то. Чукан тäвмы не'шаң мынчихина ни кан, поң ңамуӆты. Чахатанта кахана тюню'та то. Кукäхена' Пюӆэ няңат не'ша' каӆичаӆмантуң мэт чуки тоң туӆя'ш. Кольчуң пэвнтта' чуки тоң тиӆня Тя'пта тяхаң кäвхана ңа.
ТУ'ПКА HAT (Ту'пка наче'ей) - (Яр на реке Аган). Понанта чуки натхана ма'ай' ңисы ңäмай. Кукäхена' чу'увняңат Ңахаң кысумна вентат шеӆ хатям' тоңа'. Ванӆхана' тасамкапиңä' патинӆахаштутуң'. Ңoп ңаӆкампой вайсы'ку нат нит ӆинту'ку'увтемта ня'ямпё' ңанохона минча' хатям' тет ңымыӆя:
«Таӆня'куң тоңата', нена' конуӆкама', хайноӆман ха'пта' хайноӆкӆе'кма'». Хатям' мунши' вентат шеӆ ху'вянеңа'. пы'татуң тытю'ңа'. Чу'увна ңайта ңисы наче'ей тамтымпита, хомана ни ңычу' шамян ңаймята. Поңкнантуң маншту': «Вайсы'ку таӆям шей'ңа. маханта няна нича татямэ', ңу'ка' ңи'ни', мэ-мя'сни'. Тытӆи' пухупы вайсы'кокулэ' ңамытанта таньше' мэны». Таӆям вентат шеӆ ты'шиняң хынкӆюши' чахаңа'. Чаха'махатантуң' ңисыхына мэ-мы', вайсы'куң камна' ңашкиутиӆи' немяна'туң няң нäмай', ңатан тямтатят, кунтят. Касама' мя'кнантуң тякумай', кантя'ни'ша'...
Чета' Ту'пка нат ниня Пяшита лапкам ними'ча ңисы татя ӆусахана' Варьёган ними'ңа.
КАЛЯЛЁП-НАТ - Пяшитахана нюча нат'ути татя. Кукäхена' ӆу'са чикехена шеңкмай Калялёп (Королёв?) ними'май. Хотоветӆаха ңäмай. Ку'птаң мэ'мата, ӆа'к мэ'мата ненату ни ңа'. Не'ша' таӆям чики нат'утим, кäвманта ӆапя'таш, нимнанта ваӆэ'штутуң.
ЩЕРКИҢ ТИҢ'КУ - Кукäхена' Пящита лапкан Мултанов Щерки (Сергей) туӆмай. Мя'та' чуки тиң'кон патаӆмäйта. Т'ита тиң'куң чемна щехетамай'. Чикехет таӆняң Щеркиң тиң'кум ними'ңа. Понанта Тюм тяхаң тоң тиң'кум ними'ӆахамай. Чета' ңоп пэмват чикехей ңайта. Тётту' ӆа'кхи ңäӆха.
ТЮМ ТЯХА - Пящитахат кайня тя'ку. Няхаӆ тота. Тюмсамы'.
ТЮМ ТЯХАҢ ТО - Тюм тяхаң ниӆче'ей то ними'ңата. Тоң ӆаңкхана Ха'мальта'кутиң путана' тёты'.
ТЮМ ТЯХАҢ ТЫТЫВС - Тюм тяхаң ваӆы тоң кäвхай тытынсамы тиңку ними'ңата.
ТЯ'ТПЫ' ТО - Тюм тяхаң тоң тиӆня Пящитаң ченяңи кäвхана ңайта то. Понантуң не'ша' чикехет тя'тпäнштомай'. Мань тамна нюча ңäй'мяханай ңаӆкампой' няха'най чуки тон туӆятамш. Кантяңама'. Тя'тпым васу'ңатамш.
ТЫ'МУӅУ HAT - Понантуң не'ша' мана': «Тэсамы не'шаң апыхала'кохо'на ни кантян'. Ма'ай тың хотюм ӆэ'тпёта Тяпту-кäхе апыхала'куң мивсхана вачутана' ты' нимня шуӆхаӆтай'. Мы'щи кäхемт тятанаңан посканхана». Кукäхана' – ванӆкана – касама' кантясо'ңа', хала'ку' татямэвуну намтмы ңäптуң, апы'хала'ку' тет. Чуки Пящитаң натан щеңкаӆтят, че'птаң тюӆкнуң чикехет кäвхаттуң пямантуң мэт. Ту'умкана, поннантуң кантя'метуң вача'ш, пы'ттатун чу'увкуң патеӆшту', пи'шаншту', щитешту'. Ңай ңыти маншту: «Мань ӆапяхаӆпа'ай, ңамэхэӆт хала'ку ни катëт!». Ңай ңыти маншту: «Хала'кохо'на нятай кытутана тику!». Пиң коню-тахантуң Тяпту-кäхе хала'куң мивсхана тäвай' ӆапяхай'туң ты'муӆотуң чу'пёйң мечьтята: «Тата' ңамэхэннта' ӆапяхаӆттята'!». Че'пты няна кантянамы' хита'щейтят, ты'муӆщи' ку'ще' ӆапя'тавна' кантяна, мя'ктуң хаӆщитятят.
Чикехет таӆняң не'ша' чики Пящитаң нат'утим Ты'муӆу' натмана патеӆштутуң. Пунсы'та татя. Мань ңу' чики натхана ниӆихинай щеңкаштутамш. Чикехей намтмэй ванӆ.
ТЯМП АПЫТЮ' НАТ - Пящитаң нат. Ма'ай' тямп апысамы ңäштомай.
Перевоӆ: Змеиный яр на реке Варьёган.
ЩЕ'ЕВ ХЭПА НАТ - Маӆы мюня ңайта, пунсы'самы Пящитаң нат. Ма'ай' понанта чики маӆың тяхаңä' ңäй'мяхана ще'ев хэпатя'ай чикехена патӆаштомай. Мань ңа'шки ңай'мяханай няхаӆ хэ-паӆим маны'ңатамш. Чета' ңо'пкаӆтатуң тику.
ОКУ МАЛА (ПХА) - (Ңахаң маӆа). Понанта чикехена нисы ңäмай. Аки чикехена тиӆимай. Акиң нюча татямэ май, Окум ними'май. Оку тамна нюча, Шеӆӆта ңанута татя ңäмай. Маӆаң кäвмана ңыну'тоӆштомай. Кукäхена Оку тяхаң чең ӆапяхаӆь. Нешатюм пу'тта манытеңата: «Оков, нинюн ваптумэй!». Чикехет таӆняң не'ша' чики маӆам Оку маӆамана патеӆштутуң.
ТИТУМО'МА ТО'ТЯАЙ - вың нимкат каймы (см. Титумо'ма вың).
Титумо'ма то'тяай - каӆясамы. То'тяай вың теӆня ңа, ӆаңкханта пяхаӆтата тику. То'тяайң шичняңи - кантяӆама вың. То'тяайң кäвхана ңотяай. Ӆампа ңотяай ними'ңа.
ӅАМПА ҢОТЯАЙ - Вың чеңат хыңиӆш ва'пчута ӆампаӆаха. Понанта канунтонӆма тя - кайта тя.
ТИТУМО'МА ВЫҢ - Титумо'ма - не'шаңкна мама -нэхэӆмы. Хатям' тёӆшкана чуки выңкна хайноӆмай'. Катӆю' тасам-капехе'на. Не'шай' нэхэӆо'ма тя. Титумо'ма вың теӆня Ӆампа ңотяайң камна ңай шича ңо татя: Апытю' ңотяай тата Мылы ңотяай. Таңкамна нюча' ңо'куша' чи' ңайта', нимитуң техеӆатян.
МЫЛЫ ҢOТЯАЙ - понанта ңотяай наңыча нимча татянамай. Мылым ними'ча не'шам чикен хинта'махат ними'чата ним. Мылы - наӆка нимча Хэша. Хэша -Неңиң неша. Неңи - Кылиң немя. Кыли - мань (автор) нешай.
Мылы ңoтя'айң кäвхана, Титумо'ма выңкна Тет ңычуншаң лохой ними'ча лохой татя.
ТЕТ ҢЫЧУНШАН. ЛОХОЙ - Не'шай кантяӆама лохой. Шантэхэ'т' не'ша' чикен ңомштомай' кантямантуң мэт. Тэсамы - тэхэна тямтанай', тэшта – тяташ, кан'уймта ню'ш, тямтанай'. Мятуто' вың тятан, пя' кäван та'каӆштомытуң. Чахат лохойң чеңат тиӆшай' танапёта' ту'ты'. Пиӆи' ңыну'та' кантяна' лохойң шон хала'коттуң ңэтаӆты'. Чукäн кантясотямы мынчихина ни тэ'тнан, тетта ңычуншаң пон няампётңата. Таӆям Тет ңычуншаң лохой ними'ңа.
ХОТЯӅАТУ' ТЯХА - Тя'пта тяхахат маханятём Титумо'ма вың теӆня куй'ку' помна тяха катя. Вентта' Титумо'ма то'тяайхат камтупи. Шан ту'тытуутета татя. Тяхаңä' таймана тытя, х'ывң теӆня' щити'ку' нимня ма'туӆпёштума'. Тяхаң тансата ңамычеей ни ңа'.
ШЕЙӅАХА HAT - Пяшитахана нюча нат'ути. Чу'увнянат нaнохона минча шей'ути мян нат'утим маны'ты, чике НЮЧА ШЕЙӅАХА HAT. Ты'шиняңат минча тямппой нюча нат'утим маны'ты, чике ҢАӅКА ШЕЙӅАХА HAT. Чу'ват маны'ши' чике' тыӆа мян тинккуути. Вентат ниң ңыну'тана' тамня пунсымтай'.
ПЯЩИТА - Ма'ай' понанта тяхаң шича кäв пяшта вың ңäмай. Тяхаң кäвхана тытӆи куна-куна пяути' татя ңäмай'. Четы' ңаӆка' пятя'ай' ма'ай' ӆа'кхай' вачумы'.
КАПИТИ'КАТАӅА'МАТИҢКУ - Понанта хатям' теӆшкана Пящитаң кысумана вайсы'ку нюнта няң ңыну'таңахаң. На'шки вичинӆай. Ңанунта мюня тай'кушахат вачимайта кочита татя ңäмай. Вичи'махатанта', кочимта' вит моңата.
Пиӆи' тантеӆшкана' Ңахаң кысумана вентат щеӆ хатям' ңыну'тамай'. Тасам капити' хатям' ңи'ниша'. Тяхаң ня'авхат теты тай'кушай кочим коңа': «Во, чуки тяхаң мюня' не'шай татя мэвон'! Маны'со'кна'!». Хатям' Пящитаң кысумана танатят.
Хулиңу' тяхаң ня'ав тиӆня тиңку татя. Ңахаңкат кунмы' капити' ңисы чикехена ңäмай. Tac ңисың чеӆ капи' чикен катаӆатят. Ңоп пеӆими'ча чикехет тиӆе' кунай'. Ңахаң кäвмана ты'щиняң тиңу' кысумана ватам кана.
Тя'пта тяхаң ня'авң ты'шиняңи ңисын тäвай'. Ңисың чеӆ' тюниңатуң: «Кынихина ла'тампой тяха татя, ңамымана матаңаӆ?». Маӆама: «Мани' тяха' пон нит ку'. Ңамы тя'пта тя'куути татяңащи', мани' тытӆи ха'амңамаш». Чикехет таӆняң ТЯ'ПТА ТЯХА' Тя'пта тяхамта ниме'е, понанта' наңычам ниме'сни'ша.
Шанат ңисың чел ңо'пт ңома'. Ңахаң матоӆт тасам капитетуң ңэтаӆтятуң. Пеӆими'чауте' пиң хатям веӆашту. Томантуң теӆшкана' матоӆ чеңат нета конӆасутя: «Та'кита' тоңо'!». Чикен тасам капити матятайтуң. Ңоп капя'тана тасам капи чикехет тиӆе' кунӆахай'.
Чики матоӆ Ңахаңкана тиӆина' капи' ӅЯӅӅ ВЭӅЫМ МАХИңä' нимчиңатуң. Вентат матоӆ ны'каӆмахаты', маӆыңä' катя. Чикехет таӆняң капехе'на нимча' ӅЯӅӅ ВЭӅЫМ ПЫХЫР МАХИ.
КАЛЬ'КУТА ТЯХА- Ма'ай' нең ним. Понанта касами' кантянан Каль'кута хы'ыңтана' каӆи комай, каӆи'та чикехет каӆи'чаӆмай. Вяпта хома ңамай. Таӆям тяха нең ним ними'ңа.
Щича наӆу'куутета татя. Вахалю'ма ты'ши-няңитём наӆохот чу'увняңитём наӆун тятмана ңамыӆахам манэ'шту. Кäхеӆаха ңäвна. Чета' чикехена канунтоӆшту.
ПИСУ'НЕМЯҢ ПОТ - Вампу'тахаң Вылатхың поңкна ңайта в'ың чең' тиңу' нинтуң пота'ма. Пичча нохонта тяңкуң ни'лыт пису'немям катамай. Тяңкумта миӆчаханта тяӆята ху'са. Ңамӆамы не'шаң ңамым катины! Неӆы ни'лытанта хинтамайта пису'немяң ңамсам ңамщитямыта. Чики тяӆяхана тяңкута ңытыватмың кыти. Таӆям чики тиңу' нинту Пису'немяң пот ними'ңа.
ВЫЛА'Т - вылла'т ңайтаханта. Каӆяң вылнамаң щеӆ ңайта тяха.
НЯМТЫ ТЯХА - Тямты тяха. Ма'ай' чикехена тёнуӆта тяхамта тёнңата, тямтха'на тёнңата.
ТЯӅ' ТЯХА - Тяхаң щича кäвхана тяӆай' пен'самы' наӆу'ку' чи' ңäйта'.
ЛОХОЙТЯ'АЙ - Щеӆяӆхың Маӆ в'иң тяхахың помна ты'шиняң Куӆы'т в'иң няңат вэнаӆёта в'иң лохой. Кунтата - ңоп мю. Тяң махаң ченяң понанта Шипу маӆ в'иң тет Лохойтя'айң кысумана ңоту татя ңäмай. Куняңи' ня'клота' четаң тамна ңычи'.
ТЯҢ МАХА - Пон чахатанта татя ңäйта тя'щи' маӆхана ңäйта мытю Тя. Кантяӆама. Петаӆасамы. Шутпявӆсхана' кäхесамы Тя. Кäхента ним - Я'-Мал-Щейщи.
ЩЕӅЯӅ – Тяхаңä' таӆи'шата - щеӆяӆе'ей. Ще-ӆяӆе'ей - чике таӆша тяха: тёӆя, ӆата, вентта вот ненсны, хыӆаң ңамымана теӆимян, тамня матанаңаӆ.
Тяхам матасоттамт нин тё'т. Понанта не'шай' кантяӆама. Ӆу'щи' чуки тян тäв'махат, не'ша' мэ-нӆме'туң тётытё'туң кам ненсхаӆтят, - понантуң кантяӆамитуң тётуң тётыңä канатятуң. Таӆям чета' тяхаң тансахана' няхаӆ ңисы.
МАӅ В'ИҢ - Маӆ в'иң тяхахың поңкна ңайта в'иңуути. Понанта тиӆшаңкна кантяӆама.
ҢАӅКА МАӅ В'ИҢ ТЯХА - Хапӆи'ңутыхыт ңайта ты'шиняңитём тяха. Ӆусса' Кушаттяхаңä' патеӆштутун.
МУНУ'ҢАТИ' ТА
(оригинал)
Понантуң вайсы'ку' мана':
«Мэ'эвнтамт ватамт - вататяма ватамт, ньшу'т ңy' чу'увмана мэ'таӆ. Ты'шамна шоньшант помна мэ'таӆ ватаӆ ңу', мытюмана мэ'тңалы', ңуп чикита, чу'увмана мэ'тант ватант щеӆ. Мэ'эвнтант нянт шоньшан мытюмана ка'амнай».
Хуӆымэӆ ңутант вяха маӆхат тёхомы ватаӆ чи:
- Щиӆщиӆкан щетяй кäвмана нинюн кай! Кантянам ӆа'кӆиң маны'мы хала'кун щей таӆям щетяй катя. Ңай'кущей-ңута'куй качаӆтят. Туӆщи' кунман ха'тям! Туӆщи' ңуп тяхай татӆатям!
Ңатахат шоньшант понт па'каӆмы вата чи:
- Щиӆщиӆкаң щетяй кäвмана катян! Конюмэтӆям нямшанемым щичиӆахаңaн. Тяхаң маӆан касӆамы каӆяң тявскотӆям пинна щетяй катя. Туӆщ и' нятант тя'пчёман ха'ңат! Туӆщи' ңатан кунман ха'тям!
Чике' вата ңыӆна тёӆимя'шу'маӆь.
Тюп ңу' чу'увмна мэ'мэӆь вачечь чи':
- Тоӆова ңäтя!
- Тоӆова...
- Ңамым ними'чан?
- Настям ниме'ем...
- Немяӆ-нешаӆ татя мэ?
- Немяй татя мэ. Нешай татя мэ.
- Немянт-нешант ңыти нючь татя?
- Ытяй татя мэ. Не кай'кай татя мэ.
- Чуки манстянт камна ңамы щеӆ патеӆштун?
- Институтхана тохотам. Ниӆче'ей пой. Пы'тты?
- Мани' ты пайӆчат. Тый маны'со'ом...
Ңоп ңутаң пең' щичан ны'кӆа'ма таӆям - танщеӆ помнанчь тям пäшхаӆиңа! Ними - каӆват тет! Ними - чу'увң!
Шанат тяӆян, чемна щичан кай'мяхатанчь тёӆимя'шу'маӆь чи:
- Хома шоньшахана, ңайң тоӆова! - каӆват понкат касапаӆу'маӆ.
- Тоӆова нäтя! - ты' понкат щехе мaӆкат шоньшанта мют нянт таӆяӆо'мата.
- Ңамы ңä ней тята'маханай ку'птахаӆ ний тёӆимя'шу'?
- Ңайӆя четаң муну'ңати' та!
- Тет муну'ман вынит ха'с! Таӆяӆман хаңат кынавс помна!
- Те'т кыну'с!
- Пы'т ңу'?
- Тяӆе'ей таха'на ты' поңкат таӆяӆштут! Намтмäйны' та!
- Пы'т ну' щи'ий намташту'нин?
- Ңайӆя четан муну'воней хоңа'ай та!
- Ңыӆи' муну'с...
- Ңамэн ку'ще' кäп? Нимэт ӆэ'тӆю'! Щини кумнахаӆт кайвуной нимэт намт!
- Мань ну'!..
- Ңутай вяха маӆ ңутахант тя'птаман ха'ңат!
- Ңутаӆ хуӆы'!..
|